TURK TILIDA OT SO‘Z TURKUMI BO‘YICHA MATEMATIK MODELLARNI QURISH VA LINGVISTIK PROTSESSORNI YARATISH
Keywords:
turk tili, kompyuter lingvistikasi, ot so‘z turkumi, formal model, matematik modellashtirish, kengayuvchi kirish tili, affiksatsiya, kompozitsiya, lingvistik protsessor, morfologik tahlil.Abstract
Mazkur maqolada turk-o‘zbek yo‘nalishidagi kompyuter tarjimasi uchun turk tilidagi ot so‘z turkumiga mansub birliklarni matematik modellashtirish masalasi ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotda Kengayuvchi Kirish Tili (KKT) asosida ot birliklarining o‘zak - qo‘shimcha tuzilishi, affiksatsiya va kompozitsiya orqali yasalishidagi matematik modellarini qurish masalasi ko‘rilgan. Taklif etilgan yondashuv operatorlar tizimi, kodlash tamoyillari va matematik modellar yordamida turk tilidagi ot birliklarini ixcham va algoritmlashtiriladigan ko‘rinishda ifodalash imkonini beradi. Shuningdek, ushbu matematik modellar lingvistik protsessor yaratish uchun zarur bo‘lgan konseptual asosni – tabiiy tillarni tushunish, tahlil qilish va so‘zlarni generatsiyalashni tavsiflaydi. Bunda lingvistik protsessor orqali turk tilidagi ot birliklarini kompyuterda avtomatik tarzda tahlil qilish, matematik modelni qurish va so‘zlarni derivatsiyalash masalalarini amalga oshiradi.
References
1. Хакимов M.X. Технология многоязыкового моделируемого компьютерного переводчика. Монография // LAP LAMBERT. Academic Рubli¬shing, Riga, 2019, 174 c.
2. Omonov A.A., Sirojiddinov Z.Sh. Ingliz tilidagi gaрlarni intelektual tahlil qiluvchi va avtomatik tarzda matematik modelini quruvchi dasturiy taʼminotni yaratish // Kompyuter lingvistikasi: muammo va yechimlar Xalqaro ilmiy amaliy onlayn konferensiya, 2021-yil.
3. Khakimov M.Kh., Sirojiddinov Z.Sh. Comрuter algorithmization in multilanguage modelled translator technology // Modern рroblems of applied mathematics and information technologies/ Al-Khwarizmi, 2021. – Р. 23
4. Khakimov M.Kh., Omonov A.A. Comрuter algorithmization of models of english sentences in translator system // Modern рroblems of aррlied mathe¬matics and information technologies Al-Khwarizmi, 2021. – Р. 22
5. Khakimov M.Kh. Tabiiy tillarni kengayuvchi kirish tilida rasmiylashtirish usuli. O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirligi, Patent №IAP 07121, 21.09.2022
6. Shomenov J. Turk tiliningimlo qoidalari. Toshkent. 2010
7. Salomov Gʻ. “Tarjima nazariyasi asoslari”. Toshkent. “O‘qituvchi”, 1983 y
8. Usmonov, S. Qiyosiy turkiy tillar morfologiyasi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2015. – 295 b.
9. Khakimov M., Bekova V., Omonov A. Analysis and mathematical models of pronouns for computer translation in Uzbek-English direction //AIP Conf. Proc. 3356, 050005 (2025). https://doi.org/10.1063/ 5.0296416
10. Hakimov M.X, Gaynazarov S.M. Berilganlar bazasini boshqarish tizimla¬ri. Darslık. 3- o’zgar¬tirilgan va to’ldirilgan nashr. Toshkent, “Ma’naviyat ma’ri¬fat”, 2021, 672b.
