ХАЙРИНИСО МАЖИДХОНОВАНИНГ ҲАЁТИ ВА ФАОЛИЯТИ: ТАЪЛИМ, ТИББИЁТ ВА ҚАТАҒОН
Keywords:
Хайринисо Мажидхонова, жадидчилик, Германия таълими, ўзбек аёллари, педагогика, қатағон.Abstract
Ушбу мақолада ХХ аср бошларида Туркистон жадидчилик ҳаракати доирасида шаклланган илғор аёл зиёлилардан бири бўлган Хайринисо Мажидхонованинг ҳаёти ва илмий-ижтимоий фаолияти таҳлил қилинади. Тадқиқотда унинг болалик йиллари, дастлабки таълим жараёни ҳамда жадидча маърифий муҳитдаги шаклланиш босқичлари ёритилади. Шунингдек, унинг 1922–1928 йилларда Германияда олган таълими, Дармштадт ва Берлин шаҳарларидаги педагогик ва амалий фаолияти илмий жиҳатдан таҳлил қилинади. Мақолада Хайринисо Мажидхонованинг ўзбек аёллари орасида илк хорижда таҳсил олган зиёлилардан бири сифатидаги тарихий ўрни алоҳида кўрсатиб берилади. Унинг педагогика ва тиббиёт соҳаларини уйғунлаштирган ҳолдаги фаолияти ўша давр учун ноёб ижтимоий ҳодиса сифатида баҳоланади. Тадқиқотда, шунингдек, унинг ватанга қайтгач амалга оширган амалий фаолияти ва жамият соғлиғини муҳофаза қилишдаги ҳиссаси ҳам таҳлил этилади. Мақоланинг муҳим қисмида 1937–1938 йиллардаги сиёсий қатағонлар даврида унинг асоссиз айбловлар билан ҳибсга олиниши ва фожиали тақдири ёритилади. Ушбу тадқиқот Хайринисо Мажидхонованинг ҳаёт йўли орқали жадид аёлларининг илм-фан ва жамиятдаги ўрнини қайта баҳолашга хизмат қилади. Мақола унинг ҳаёти фақат шахсий биография эмас, балки бутун бир тарихий даврнинг мураккаб ижтимоий ва сиёсий жараёнларини акс эттирувчи муҳим манба эканлигини кўрсатади. Шу билан бирга, у бугунги ёш авлод учун илм, маърифат ва фидойиликнинг ёрқин тимсоли сифатида талқин этилади.
References
1. Қосимов Б. Миллий уйғониш: жасорат, маърифат, фидойилик. – Тошкент: Маънавият, 2002. – 400 б.
2. Каримов Н. Қатағон қурбонлари хотираси. – Тошкент: Шарқ, 2001. – 256 б.
3. Ражабов Қ. Жадидлар: ғоялар, мақсадлар, курашлар тарихи. – Тошкент: Ўзбекистон, 1999. – 320 б.
4. «Туркистон» газетаси. – Тошкент, 1922. – №№ 1–52.
5. Хорижда таҳсил олган туркистонлик талабалар ҳақидаги архив материаллари // Ўзбекистон Миллий архиви. – Фонд материаллари.
6. Халқаро Ислом цивилизацияси маркази нашрлари ва маълумотлари. – Тошкент: Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази, 2024–2025.
7. Хайринисо Мажидхонова ва Германияда таҳсил олган туркистонлик талабалар ҳақидаги мақолалар ва биографик маълумотлар тўплами // Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази материаллари.. – Тошкент, 2024–2025.
8. Ўзбекистонда жадид аёллар ҳаракати тарихи: тадқиқот материаллари. – Тошкент, 2024. – 120 б.
9. Германияда таҳсил олган туркистонлик талабалар ҳақидаги архив ҳужжатлари ва тадқиқотлар // Ўзбекистон Миллий архиви материаллари. – Тошкент, 2023.
10. «Кўмак» жамияти фаолиятига оид тарихий манбалар ва архив материаллари (1922-1928 йй.). // Ўзбекистон Миллий архиви. – Тошкент, 2023.
11. Ваймар Республикаси даври Германия таълим тизимига оид тарихий манбалар (1919–1933 йй.).
12. Дармштадт ўқитувчилар семинарияси (Darmstadt Lehrerseminar) архив маълумотлари (1924–1926 йй.).
13. Берлин таълим муассасаларидаги педагогик амалиётга оид архив ҳужжатлари (1926–1928 йй.).
14. Доктор Феккельманнинг тиббиёт ходимларини тайёрлаш хусусий мактаби фаолиятига оид тарихий маълумотлар ва архив манбалари (Берлин, 1926-1928-йй)
15. Rahmonova Sh. When they couldn’t leave their neighborhood… Uzbek girls who set out for Germany // Islamic Civilization Center in Uzbekistan. – 2025. – URL: https://iccu.uz/en/news/576 (мурожаат санаси: 14.06.2026).
16. Kamp M. The New Woman in Uzbekistan: Islam, Modernity and Unveiling under Communism. – Seattle: University of Washington Press, 2006. – 320 p.
17. Khalid A. The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. – Berkeley: University of California Press, 1998. – 336 p.
18. Allworth E.A. Central Asia: A Century of Russian Rule. – Durham: Duke University Press, 1994. – 698 p.
19. Қатағон қурбонлари давлат музейи материаллари. – Тошкент: Қатағон қурбонлари хотираси давлат музейи архиви.
20. 1937–1938 йиллардаги сиёсий қатағонлар даврида репрессия қилинган зиёлилар ҳақидаги архив ҳужжатлари // Ўзбекистон Республикаси Миллий архиви материаллари.
