O‘ZBEK NUTQIDA “AYTILMAGAN MA’NO”NING LISONIY MEXANIZMLARI: PRAGMATIK BIRLIKLAR VA KONTEKSTUAL TALQIN
Keywords:
aytilmagan ma’no, pragmatik birlik, kontekstual talqin, implitsit axborot, yashirin ma’no, o‘zbek nutqi, nutqiy vaziyat, kommunikativ niyat, bilvosita ifoda, pragmalingvistika, adresat, milliy madaniyat.Abstract
Ushbu maqolada o‘zbek nutqida “aytilmagan ma’no” hodisasining lisoniy mexanizmlari pragmatik birliklar va kontekstual talqin asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi o‘zbek muloqotida bevosita ifodalanmagan, ammo nutqiy vaziyat, so‘zlovchi niyati, adresat bilan munosabat, milliy-madaniy tajriba va kontekst orqali anglashiladigan yashirin ma’no qatlamlarini aniqlashdan iborat. Maqolada “aytilmagan ma’no” ochiq gap tarkibida bevosita mavjud bo‘lmagan, lekin pragmatik birliklar orqali idrok qilinadigan implitsit axborot sifatida talqin qilinadi. Tadqiqotda tavsifiy, pragmalingvistik, kontekstual, semantik-pragmatik va lingvokulturologik tahlil metodlaridan foydalanildi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek nutqida “mayli”, “xo‘p”, “o‘zingiz bilasiz”, “keyinroq ko‘rarmiz”, “balki”, “yaxshi bo‘lardi”, “ruxsat bersangiz”, “shoshilmasak ham bo‘ladi” kabi birliklar ko‘pincha ochiq ma’nodan tashqari yashirin munosabat, ehtiyotkor rad etish, bilvosita iltimos, yumshatilgan tanqid yoki kontekstual signal hosil qiladi. Maqolada ushbu birliklarning “aytilmagan ma’no” yaratishdagi lisoniy mexanizmlari izohlanadi.
References
1. Safarov Sh. Pragmalingvistika. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2008. – 286 b.
2. Mahmudov N. Til va madaniyat. – Toshkent: O‘zbekiston, 1992. – 96 b.
3. Austin J.L. How to Do Things with Words. – Oxford: Oxford University Press, 1962. – 167 p.
4. Searle J.R. Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language. – Cambridge: Cambridge University Press, 1969. – 203 p.
5. Grice H.P. Logic and Conversation // Syntax and Semantics. Vol. 3: Speech Acts. – New York: Academic Press, 1975. – P. 41–58.
6. Leech G. Principles of Pragmatics. – London: Longman, 1983. – 250 p.
7. Brown P., Levinson S.C. Politeness: Some Universals in Language Usage. – Cambridge: Cambridge University Press, 1987. – 345 p.
8. Hakimov M. O‘zbek tilida matnning pragmatik talqini: filologiya fanlari doktori dissertatsiyasi avtoreferati. – Toshkent, 2001. – 48 b.
9. Hakimov M., Gaziyeva M. Pragmalingvistika asoslari. – Farg‘ona: Klassik, 2020. – 160 b.
10. Qo‘ng‘urov R., Begmatov E., Tojiyev Y. Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992. – 160 b.
11. Yo‘ldoshev M. Badiiy matn lingvopoetikasi. – Toshkent: Fan, 2008. – 160 b.
12. Xudoyberganova D. Matnning antropotsentrik tadqiqi. – Toshkent: Fan, 2013. – 136 b.
13. Mahmudov N. Til tilsimi tadqiqi. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2017. – 176 b.
14. Levinson S.C. Pragmatics. – Cambridge: Cambridge University Press, 1983. – 420 p.
15. Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. – 248 b.
